Halal və keyfiyyət - niyə bunlar ümumiyyətlə fərqli şeydir
Mən insanlara tez-tez bir sadə sual verirəm:
Halal məhsul hansı keyfiyyətdə olmalıdır?
Bu sualı nə qədər çox verirəmsə, bir o qədər çox əmin oluram: insanların çoxu bu fərqi dəqiq bilmir. Hətta bir çox müsəlman da «halal» sözünü yüksək keyfiyyət nişanı kimi qəbul edir.
Çoxları üçün bu təxminən belə səslənir:
- halaldırsa - deməli təmizdir;
- təmizdirsə - deməli faydalıdır;
- faydalıdırsa - deməli keyfiyyətlidir;
- keyfiyyətlidirsə - deməli ən yaxşısıdır.
Amma bu zəncir yanlışdır.
Halal və keyfiyyət eyni şey deyil. Üstəlik, onlar ümumiyyətlə tam fərqli ölçü vahidləridir və bir-biri ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Halal «keyfiyyətli» demək deyil. Keyfiyyətli də «halal» demək deyil. Bunlar insanların çox vaxt bir-biri ilə qarışdırdığı iki ayrı mövzudur.
Halal əslində nə deməkdir?
Halal premium keyfiyyət nişanı deyil.
Halal - hərəkətin icazəli olmasıdır.
Əsas qarışıqlıq da məhz buradan başlayır. Adətən insanlar belə deyirlər: «donuz əti haramdır», «spirtli içki haramdır», «bu məhsul haramdır». Amma daha dəqiq desək, qadağa əşyanın özünə deyil, insanın həmin əşya ilə etdiyi hərəkətə aiddir.
«Donuz əti haramdır» deyiləndə məna budur ki, insana donuz əti yemək haramdır. Donuz əti bir əşya kimi günah etmir. Məsələn, onu itə vermək olar.
«Spirtli içki haramdır» deyiləndə məna budur ki, insana onu içki kimi içmək haramdır. Amma söhbət tibbdən, dezinfeksiyadan, texniki istifadədən və ya başqa vəziyyətdən gedirsə, bu artıq başqa hərəkətdir və ayrıca qiymətləndirilir.
Halal və haram ilk növbədə insanın hərəkətləri ilə bağlıdır.
Məsələn:
- yemək;
- içmək;
- satmaq;
- almaq;
- aldatmaq;
- vacib məlumatı gizlətmək;
- bir məhsulu başqa məhsul kimi təqdim etmək;
- haqsız yolla pul qazanmaq.
Ona görə düzgün sual təkcə belə səslənmir: «Bu məhsul halaldır?»
Daha dərindən baxmaq lazımdır:
- Bunu yemək olarmı?
- Bunu içmək olarmı?
- Bunu məhz bu şəkildə satmaq olarmı?
- Bunu bu sözlərlə reklam etmək olarmı?
- Bu yolla pul qazanmaq olarmı?
- Burada yalan, aldatma, zərər və ya ədalətsizlik yoxdur ki?
Halal haqqında əsl söhbət bax burada başlayır.
Keyfiyyət nə deməkdir?
Keyfiyyət tamamilə başqa sualdır.
Keyfiyyət «icazəlidir, yoxsa qadağandır?» sualına cavab vermir.
Keyfiyyət bu suala cavab verir:
Məhsulun özü nə dərəcədə yaxşıdır?
Keyfiyyətin öz göstəriciləri var:
- məhsul nədən hazırlanıb;
- nə qədər təzədir;
- necə saxlanılıb;
- necə istehsal olunub;
- xüsusiyyətlərini itirməyibmi;
- nə dərəcədə təhlükəsizdir;
- təsvirə uyğundurmu;
- düzgün qablaşdırılıbmı;
- istehsaldan sonra korlanmayıbmı.
Keyfiyyət - məhsulun səviyyəsidir.
Halal - hərəkətin icazəli olmasıdır.
Bunlar ayrı-ayrı müstəvilərdir.
| Anlayış | Hansı suala cavab verir? |
|---|---|
| Halal | Bu hərəkət olarmı? |
| Keyfiyyət | Məhsulun özü nə dərəcədə yaxşıdır? |
| Dürüstlük | Məhsul alıcıya düzgün təqdim olunurmu? |
Eyni məhsul bir satıcıda halal, başqa satıcıda haram ola bilər
Ən sadə nümunə gətirim.
Tutaq ki, eyni bal satılır. Eyni məhsul. Eyni partiya. Eyni keyfiyyət.
Birinci satıcı dürüst şəkildə deyir:
Bu adi təbii baldır. Nadir deyil, müalicəvi deyil, xüsusi bir bal deyil. Sadəcə bu mənşəli yaxşı baldır.
İkinci satıcı isə həmin balı götürüb belə deyir:
Bu nadir dağ balıdır. Müalicəvidir. Xüsusidir. Beləsi demək olar ki, heç yerdə yoxdur.
Halbuki özü bunun doğru olmadığını bilir.
Sual: balın özü dəyişdimi?
Xeyr.
Balın keyfiyyəti dəyişdimi?
Xeyr.
Amma satıcının hərəkəti dəyişdi.
- Birinci satıcının satışı dürüstdür.
- İkinci satıcının satışı yalan üzərində qurulub.
Məhsulun keyfiyyəti eyni qaldı, amma insanın hərəkəti dəyişdi.
Burada çox aydın görünür: halal və keyfiyyət birbaşa bağlı deyil. Eyni məhsul insanın onu necə satmasından asılı olaraq icazəli və ya qadağan bir sövdələşmənin içində ola bilər.
Problem balda deyil. Problem insanın hərəkətindədir.
Keyfiyyət məhsulun içindədir. Halal və ya haram isə insanın davranışında ortaya çıxır.
Keyfiyyətli məhsul haram ola bilər
Bunu da anlamaq vacibdir.
Məhsul texniki baxımdan çox keyfiyyətli ola bilər, amma onun istifadəsi qadağan ola bilər.
Məsələn, bahalı spirtli içki yüksək səviyyədə istehsal oluna bilər: təmiz istehsal, gözəl qablaşdırma, yüksək qiymət, texnologiya, keyfiyyətə nəzarət.
Amma müsəlman üçün onu içmək yenə də haramdır.
Yüksək keyfiyyət qadağan olunmuş hərəkəti icazəli etmir.
Eyni şey istənilən məhsula və ya sövdələşməyə aid ola bilər. Məhsul bahalı, gözəl və yaxşı hazırlanmış ola bilər, amma onun istifadəsi, satışı və ya qazanc yolu qadağandırsa, keyfiyyət vəziyyəti xilas etmir.
Keyfiyyət haramı halala çevirmir.
Aşağı keyfiyyətli məhsul halal ola bilər
Əksinə də mümkündür.
Məhsul sadə, ucuz, premium olmayan, dadına, görünüşünə və ya dəyərinə görə zəif ola bilər, amma onun istifadəsi və satışı halal ola bilər.
Məsələn, bal adi ola bilər. Nadir deyil. Dağ balı deyil. Ən ətirli bal deyil. Ən bahalı bal deyil. Sadəcə adi təbii baldır.
Əgər satıcı bu balın nə olduğunu dürüst şəkildə deyirsə, mümkün olmayan şeyləri vəd etmirsə, onu başqa sort kimi təqdim etmirsə, vacib detalları gizlətmirsə - belə satış halal ola bilər.
Bəli, məhsul ən yüksək keyfiyyətdə olmaya bilər.
Amma o dürüst təqdim olunub.
Aşağı keyfiyyət öz-özlüyündə məhsulu haram etmir.
Problem insan bunu gizlətdikdə, alıcını aldatdıqda və ya zəif məhsulu daha yaxşı məhsul kimi satdıqda başlayır.
Halal pis keyfiyyəti ört-basdır etmək üçün deyil
Amma burada daha bir vacib məqam var.
Belə demək olmaz:
Əsas odur halaldır, keyfiyyət isə artıq vacib deyil.
Bu da səhvdir.
Məhsul halaldırsa, bu o demək deyil ki, keyfiyyətə fikir verməmək olar.
- Halal köhnə məhsulu təzə etmir.
- Halal zəif məhsulu güclü etmir.
- Halal yanlış saxlanmanı düzgün etmir.
- Halal yalanı həqiqət etmir.
- Halal pis işi yaxşı işə çevirmir.
Əgər insan məhsul satır və «bu halaldır» deyirsə, o bu sözü keyfiyyətlə bağlı suallardan qorunmaq üçün istifadə etməməlidir.
Alıcının nə aldığını bilməyə haqqı var.
Xüsusilə söhbət qida məhsullarından gedirsə.
Halal marketinq möhürü deyil
Bu gün «halal» sözü çox vaxt gözəl bir güvən möhürü kimi istifadə olunur.
Alıcıda belə təəssürat yaranır: əgər üzərində «halal» yazılıbsa, deməli rahat olmaq olar və artıq heç nəyi yoxlamağa ehtiyac yoxdur.
Amma bu təhlükəli düşüncədir.
Halal ilk süzgəcdir. Amma yeganə süzgəc deyil.
Ondan sonra başqa suallar qalır:
- keyfiyyət səviyyəsi necədir;
- satıcı kimdir;
- təsvir dürüstdürmü;
- məhsul necə saxlanılıb;
- xüsusiyyətləri şişirdilməyibmi;
- çatışmazlıqları gizlədilməyibmi;
- qiymət real dəyərə uyğundurmu.
«Halal» sözü bu sualların hamısını aradan qaldırmır.
İnsan halal məhsul alıbsa, bu hələ onun keyfiyyətli məhsul aldığı demək deyil.
İnsan keyfiyyətli məhsul alıbsa, bu da hələ onun istifadəsinin və ya alışının halal olduğu demək deyil.
Üçüncü söz - dürüstlük
Əslində bu mövzuda daha bir vacib söz var: dürüstlük.
Halal var. Keyfiyyət var. Bir də dürüstlük var.
- Halal - hərəkətin icazəli olmasıdır.
- Keyfiyyət - məhsulun səviyyəsidir.
- Dürüstlük - insanın bu məhsulu necə təqdim etməsidir.
Hər şeyi bir-birinə bağlayan məhz dürüstlükdür.
Yaxşı məhsulu yalanla korlamaq olar.
Sadə məhsulu dürüst şəkildə satmaq olar.
Halal məhsulu elə reklam etmək olar ki, insan məhsulun özünü yox, gözəl bir uydurmanı almış olar.
Arıçılıqda bu çox tez-tez rast gəlinir:
- adi balı nadir bal kimi təqdim edirlər;
- mənşəyi bilinməyən balı dağ balı adlandırırlar;
- köhnə məhsulu təzə məhsul kimi təqdim edirlər;
- adi məhsulu müalicəvi məhsul kimi göstərirlər;
- alıcıya heç kimin dürüst şəkildə vəd edə bilməyəcəyi şeyləri vəd edirlər.
Burada problem həmişə məhsulun özündə olmur. Bəzən məhsul normal ola bilər. Amma satış üsulu bütün vəziyyəti dürüstlükdən uzaqlaşdırır.
Mən niyə ümumiyyətlə bu mövzudan danışıram?
Mən bu mövzudan nəzəri danışmıram.
Mən özüm arıçılıq məhsulları ilə məşğulam və insanların sözləri, qablaşdırmanı, vədləri və gözəl adları necə qəbul etdiyini daim görürəm.
Bir çox alıcı həqiqi məhsul axtarır. Amma çox vaxt başa düşmür ki, həqiqi məhsul yalnız bankanın içində olan şey deyil.
Həqiqi məhsul həm də həmin bankaya görə cavabdeh olan insandır.
Mən dəfələrlə əmin olmuşam: insanlar məhsulun halal olub-olmadığını soruşa bilər, amma keyfiyyəti haqqında soruşmaya bilər.
Əksinə də olur: insan gözəl, bahalı, səliqəli qablaşdırılmış məhsul görür və avtomatik düşünür ki, icazəlilik baxımından da hər şey qaydasındadır.
Halbuki bunlar ayrı-ayrı suallardır.
Biz onları ayırmadıqca, bizi aldatmaq asan olur.
Çünki «halal» sözündən gözəl bir lövhə kimi istifadə etmək olar.
«Keyfiyyət» sözündən də gözəl bir lövhə kimi istifadə etmək olar.
Amma lövhə zəmanət deyil.
Əsas nəticə
Halal və keyfiyyət ayrı-ayrı anlayışlardır.
Halal bu suala cavab verir:
Bu hərəkət icazəlidirmi?
Keyfiyyət bu suala cavab verir:
Məhsulun özü nə dərəcədə yaxşıdır?
Eyni məhsul dürüst və ya aldatma ilə satıla bilər.
Birinci halda hərəkət icazəli ola bilər. İkinci halda isə qadağan ola bilər.
Halbuki məhsulun özü və keyfiyyəti dəyişmir.
Halal keyfiyyət möhürü deyil. Keyfiyyət də halalın sübutu deyil.
Əsl düzgün yol bunların hamısı birlikdə olanda başlayır:
- icazəli hərəkət;
- keyfiyyətli məhsul;
- dürüst satış;
- alıcı qarşısında məsuliyyət;
- Allah qarşısında məsuliyyət.
Məhz buna çalışmaq lazımdır.
Sadəcə «halal» yazmaq yox. Sadəcə «keyfiyyətli» demək yox. Bu sözlərin arxasında həqiqətən doğruluq dayanmalıdır.
